Shortcodes

Quisque arcu elit, condimentum eu convallis nec, mattis vitae elit. Aliquam eu justo eu ipsum ultricies rutrum non eu sapien. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Aenean congue porttitor ligula, in tempor ipsum sagittis ut. Suspendisse sit amet tortor urna, ut mattis massa.

میناکاری

مینا کاری

مینا لعابی است شفاف و شیشه ای که از امتزاج لعاب های شیشه ای و اکسیدهای فلزی به دست می آید. مینا از ترکیب مرص کاری، طلا کاری، شیش کاری روی فلز به وجود آمد . بعضی از محققان قدمت مینا کاری در ایران را به 1500 سال قبل از میلاد دانسته اند. ظهور آن به روی فلز در سده ششم تا چهارم قبل از میلاد است . این هنر در گذز زمان توسط اقوام و تمدن های گوناگون مورد استفاده قرار گرفته و بدون توقف به حیات خود ادامه داده است. زیر ساخت ها شامل : طلا، نقره، مس، ورشو، آهن و برنج می باشند. در برخی موارد بر روی کاشی و سرامیک و شیشه نیز میناکاری شده است . استفاده از مس به عنوان بدنه برای کارهای مینایی از قرن 17 شروع به افزایش کرد. لعاب مینا مهم ترین و اصلی ترین ماده این هنر به شمار میرود که در حالت معمولی دارای غلظت خاصی است که در اثر حرارت دیدن به ماده ای سخت تبدیل می شود و حالت شفاف و شیشه ای پیدا می کند رنگ های مینایی به طور کلی با اکسید های فلزی و مواد شیشه ای مخلوط می شوند. برای نقاشی این پودرها را با روغن سبک مثل روغن اسطخودوس یا آب ترکیب میکنند تا به صورت خمیر درآید. لعاب شیشه ای از ترکیب شن یا سنگ چخماق یا کربنات دو سود و گاهی اوقات سرب به دست می آید که برای ایجاد مینای رنگی به این ترکیبات اکسیدهای فلزی اضافه میشود مانند رنگ آبی که از ترکیبات اکسید کبالت، اکسید روی، سنگ چخماق به دست می آید

بشقاب مینا کاری شدهبشقاب میناکاری

رنگبندی مینا

رنگهای مینا اصولا به رنگهای آتشین یا نسوز موسومند و دارای انواع مختلف میباشند. از لعاب مینا برای اشیایی مانند چینی و سفال نیز استفاده می کنند.

رنگ زرد: توفال آهن، اکسید کرمیم، اکسید قلع، سرب

رنگ سیاه: اکسید آهن، سرب، اکسید کبالت، دی اکسد منگنز

لعاب سفید: سنگ چخماق، بلور، سرب، قلع

قرمز بنفش: بلور، تنه کار، بوره، شوره، طلای حل شده

سبز: توفال مس، سنگ چخماق، شیشه، کرمات سرب

قهوه ای: اکسید آهن، اکسید کرم ،اکسید روی

آبی: اکسید کبالت، اکسید روی، سنگ چخماق

معمولاً مقداری از اکسیدهای فلزی برای لعابهای ماده رنگی افزوده میشود این لعابها نسبت به نوع ماده رنگی که به خمیر آن افزوده میشود ممکن است که نیمه شفاف باشند . لعابهای کدر نتیجه افزودن اکسید قلع میباشند.

برای تهیه یک اثر مینایی هر نوع فلزی را که به عنوان ماده اصلی مورد نظر باشد (بصورتی که از جهت فرم و شکل مد نظر است) توسط فلزکاران ساخته میشود. ابتدا لعاب یک دستی به آن فلز میزنند این لعاب در بیشتر موارد به رنگ سفید می باشد که به عنوان لعاب آستر مشهور است. سپس فلزی را که لعاب یکدست خورده به منظور پخته شدن در کوره ای که حداکثر حرارت آن میتوان 700 درجه سانتیگراد باشد، قرار میدهند و بعد از 2 الی 3 دقیقه فلز لعاب دیده را از کوره خارج کرده مجدداً با لعاب مرغوبتری پوشانیده و برای بار دوم حرارت میدهند. این فلز که دوبار لعاب داده شده و دوبار هم حرارت دیده است برای ایجاد هرگونه نقش و طرحی که مورد نظر است آمادگی دارد. این طرحها یا نقوش به ذوق هنرمند و با توجه به سفارشی که به او شده است نقش می بندد. مینا کاران این مرحله را به اصطلاح رنگ آمیزی هفت رنگ می نامند. ظرف مینایی که رنگ آمیزی شده است را برای بار سوم به کوره می فرستند با این تفاوت که حرارتی کمتر از دفعات قبلی مورد نیاز است . اثر مینایی از این مرحله به بعد کامل و قابل عرضه به بازار است. گاهی در مرحله سوم لعاب کاری که در واقع آمیخته با طراحی و نقاشی است به جای لعبهای رنگی از آب طلا استفاده میشود که باید حرارت کوره به منظور اثر مینایی آب طلا کاری شده حداکثر 450 درجه سانتیگراد بالاتر نباشد. ولی در موارد دیگر برای پخت لعابها، حرارتی بین 600 تا 700درجه سانتی گراد لازم است

مینا سازی

یکی از اصول میناسازی این است که باید فلز مورد مصرف را تا حد لزوم چکش کاری کرد تا از دوام بیشتری برخوردار گردد . اگر فلز مورد مصرف مسی باشد قبل از استفاده باید داخل اسید رقیق (جوهر نمک) یا سرکه گذاشته شده تا چربی آن زایل گردد. بعد از این مرحله فلز مورد نظر برای لعابکاری آماده است.

میناکاری به سه نوع اصلی تقسیم می شود:

1- مینا در زمینه برجسته: در این طریقه نقوش و خطوط مورد نظر را روی شیئی فلز میکنند سپس شکاف هایی را که بدین طریق ایجاد میگردد با خمیر مینا پر می کنند و در کوره ای که حرارت آن کافی باشد می گذارند. خمیر مینا ابتدا ذوب شده و سپس به صورت شیشه در می آید.

2- مینای حجره ای : در این طریق سیم های ظریفی را روی شیء فلزی مورد نظر به طریقی لحیم می کنند که سطح جسم به حجره های چندی تقسیم گردد سپس حجره های تولید شده را با خمیر مینا به نحوی که قبلاً ذکر شد پر می کنند.

3- مینای نقاشی شده : در این طریق طرح مخصوص را با رنگ های جالب روی زمینه ای از مینا نقاشی می کنند . این طریقه در مورد اشیاء سفالی و چینی لعاب دار نیز متداول است . برای تمیزکردن اشیاء مینا کاری شده ممکن است از آب گرم و صابون استفاده نمود.به کار بردن برس خیلی نرم نیز موثر می باشد. اگر قسمتی از مینا کاری اثر مینایی ریخته و مرمت و ترمیم آن ضروری باشد، بهترین روش استفاده از رنگهای روغنی ثابت می باشد. برای ترمیم میناکاری های نیمه شفاف بهترین روش استفاده از محلول سلولوئید و استات آمیل است که به غلظت تهیه شده و جانشین قسمتهای معیوب مینای نیمه شفاف می شود.

نقاشی با رنگهای مینایی به دو شیوه صورت میگیرد:

1- رنگها به صورت گَرد بسیار نرمی است، با آب و کمی گلیسیرین مخلوط میکنند و سپس روی صفحه شیشه ای با عمق به وسیله کاردک های مخصوص حل می نمایند. آنگاه مانند نقاشی معمولی نقش دلخواه را با این رنگ بدست آمده تصویر می کنند.

2- در این شیوه به جای آمیختن رنگ های مینایی با آب و گلیسیرین آن را با عصاره جوهر کاج یا جوهر اسطوخودوس می آمیزند و به روش نقاشی رنگ روغن عمل می کنند.

د رهر دو طریقه ی مینا کاری به ویژه در شیوه اخیر لازم است که صفحه مینایی را پیش از قراردادن در هر کوره مینا به ملایمت روی چراغ الکلی حرارت بدهند تا جوهرهای محتوی آن سوخته و زائل گردد. این عمل مستلزم دقت فراوان است چرا که حرارت بیش از اندازه باعث میشود جوهرهای محتوی رنگ مینا بجوشند و صفحه مینایی آبله گون می گردد.عموماً پس از تمام شدن مینا روی آن را به وسیله مینای بسیار شفاف و ظریفی لعاب میدهند و برای بار دیگر آنرا در کوره می پزند.

کوره مینا از چهار قسمت اصلی تشکیل گردیده :

1-ساختمان آجری   2- محفظه نسوز فلزی 3- موتور باد

4- مشعل گازی    

مراحل ساخت مینا کاری

نکات قابل توجه هنگام خرید ظروف میناکاری(شناسایی کیفیت ظروف مینا)

شفافیت ، براق بودن ، صیقل بودن ظروف مینا نشاندهنده استفاده از رنگ مرغوب و خوب پخته شدن آن در کوره است ولی اگر هنگام دست کشیدن بر روی ظروف زبری و ناصافی احساس کردید نشانه کیفیت نامناسب آن کالا می باشد .

طرح ها و نقش ها بایستی تمییز و با ظرافت کار شده باشد و الگوی بسیار منظمی داشته باشد .

به پشت ظرف نگاه کنید که دارای لعاب مرغوب و با کیفیت و بدون زدگی و ترک باشد .

به دقت داخل ظروف نگاه کنید در صورتی که ترک خوردگی بر روی رنگ و یا لعاب مشاهده کردید نشان دهنده سوخته شدن ظرف در حین کوره کاری می باشد .

ظروفی که از ورق مس بسیار نازک ساخته شوند سبک هستند و معمولا قلم زنی ضعیفی دارند

به برش های اطراف ظرف و قلم زنی داخل آن توجه کنید که یکنواخت و یک دست باشد

 

خاتم کاری

تعریف خاتم سازی

در فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ایران، خاتم این گونه تعریف شده است: هنر آراستن سطح اشیاء به صورتی شبیه موزاییک ، با مثلثهای کوچک و طرحهای گوناگون خاتم سازی است. خاتم همواره به صورت اشکال منظم هندسی بوده است. این اشکال هندسی را با قراردادن مثلثهای کوچک در کنار هم نقش بندی می کنند. هر چه مثلثها ریزتر و ظریف تر باشند، خاتم مرغوبتر است.

فرهنگ دهخدا خاتم را نشاندن پاره های استخوان با نقش و نگار در چوب تعریف کرده است.

در کتاب صنایع اسلامی در مورد هنر خاتم سازی چنین نوشته شده است: از صنایعی است که به خاورمیانه نسبت داده میشود. تزئین اسباب و اثاثیه، صندوق، جعبه و سایر اشیائی که با طرحهای هندسی، مرکب از قطعات کوچک چوب ، عاج ، استخوان یا صدف تزیین یافته است.

از هنرهای ظریف و پرکار صنایع دستی ایران که سابقه و ریشه ای کهن دارد. درباره مخترع و مبتکر خاتم بین خاتم سازان روایات گوناگونی وجود دارد. در دایره المعارف فارسی آمده : زمان آغاز این هنر دانسته نیست و آنچه درباره آن گفته میشود با افسانه همراه است. برخی از استادان خاتم ساز هنوز بر این عقیده اند که هنر خاتم سازی معجزه حضرت ابراهیم(ع) است.  چندضلعی هایی که در خاتم سازی به کار می آید منظم با تعداد اضلاع متفاوت است( پنج، شش، هفت، هشت یا ده ضلعی) که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگهای مختلف تشکیل میشود. ابتدا چوبها (آبنوس، فوفل، گردو) و استخوان ها( شتر ، اسب، عاج فیل) را در رنگهای مختلف تهیه کرده و با ابزار مخصوص خود میبرند و از آنها مثلث هایی تهیه کرده و سوهان کاری میکنند. سپس برای درست کردن خاتم ابتدا طرح مورد نظر را کشیده و این مثلث های چوبی، استخوانی و فلزی در کنار هم به وسیله سریشم قرار داده، چسبانده و به وسیله نخ محکم میگردند که از این کار اصطلاحاً پره درست می شود. بعد از چند ساعت نخها باز شده و اضلاع طرح سوهان کاری شده و پره های ساخته شده را در کنار هم قرار میدهند و مجددا با چسب به هم می چسبانند که حاصل آن (توگلو) به دست می آید . مرحله بعدی گل پیچی است که به وسیله سیم مفتولی (برنج-آلومینیوم) گردی که آن را به صورت شش ضلعی منظم آماده میشود و به آن شمسه می گویند. در اطراف هر ضلع شش سیم به وسیله سریشم چسبانده می شود و با نخ محکم می شود و حاصل آن طرح ستاره ای است. سپس در زیر فشار و پرس قرارد میگیرد . مرغوبیت خاتم به ریز نقشی و منظم بودن طرح بستگی دارد که همه اینها به مهارت استادکار در تهیه مواد اولیه و نحوه کاربرد آن خلاصه میشود. قدیمی ترین اثر خاتم کاری شده باقی مانده صندوق مرقد موسی بن جعفر و امام جواد در کاظمین است که مربوطه به دوران شاه اسماعیل صفوی در سال 906 هـ.ق است و توسط استاد محمد جمعه ساخته شده است.

سیر تاریخی

خاتم سازی از هنرهای ظریفی است که سابقه و ریشه ای بسیار کهن دارد و این هنر نیز مانند سایر هنرها و صنایع دستی ایران نمونه زیبا و پر ارزشی از ذوق و هنر مردم سرزمین ایران است و درباره مخترع و مبتکر خاتم بین خاتم سازان و هنرمندان روایات متعددی وجود دارد. ولی آن چه قابل ذکر است این است که به درستی معلوم نیست اولین بار خاتم سازی را چه کسی اختراع کرده است.

این صنعت از زمانهای بسیار دور در مشرق زمین مرسوم بوده و یونانیها و رومیها نیز آنرا اقتباس کرده اند. خاتم در عهد استیلای مغول بر ایران، از کشور چین به ایران آمد و خاتم سازان ایرانی به مرور زمان، با اعمال تغییر و تنوع در خاتم پیچی و اضافه نمودن رنگهای مختلف چوب و انواع فلز و تغییر شکل هندسی آن از مقطع به مثلث ، تحول زیادی در آن ایجاد نمودند.

قابل ذکر است که قبل از حمله مغول، نوعی خاتم در ایران رایج بوده که از نمونه های آن خاتم منبر مسجد جامع عتیق شیراز می باشد.

در دوره صفویه این هنر در اصفهان مورد توجه قرار گرفت و پیشرفت زیادی کرد. ازشاهکارهای خاتم، در این دوره میتوان به صندوق مرقد امام موسی کاظم(ع)، صندوق مرقد امام حسن عسگری(ع)، ضریح حضرت سید علاء الدین حسین در شیراز و خاتم بقعه شاه نعمت اله ولی در ماهان کرمان که از کهن ترین آثار است نام برد. طی قرون 13 و 14 میلادی، هنرمندان آثار فراوانی را بدین شیوه خلق نموده اند.

در حال حاضر استانهای خراسان رضوی، اصفهان، چهارمحال بختیاری و خوزستان به این فعالیت مشغول می باشند.

مواد اولیه مصرفی

برای تولید محصولات خاتم از مواد اولیه گوناگونی استفاده می شود که عبارت است از:

الف) انواع چوب

چوب آبنوس، چوب فوفل، چوب بَقَم ، چوب عناب، چوب نارنج، چوب افرا، چوب کیکم، چوب تبریزی و چوب شمشاد.

ب) انواع استخوان و عاج

عاج فیل، استخوان شتر، استخوان گاو و استخوان اسب

ج) انواع مفتولهای فلزی

مفتول برنجی، مفتول نقره ای و گاه مفتول طلایی

د) صدف

در خاتمهای درجه یک و عادی از صدف نیز برای تأمین رنگ سفید براق استفاده می شود که به صورت لکه های بزرگ در نقشهای مختلف به کار می رود. کاربرد صدف در خاتم موجب زیبایی و بهتر شدن کیفیت آن میگردد اما به سبب گرانی قیمت و کمیابی کمتر مورد استفاده قرار می گیرد.

ه) نخ پرک

در تهیه خاتم، برای پیچیدن مثلثها و بره ها و گلها از نخ هایی استفاده می شود که ضخامت انواع آن با یکدیگر متفاوت است. معروفترین و رایج ترین آنها نخی به نام «پرک» و نیز نخ های دیگری که ضخامت آنها مانند صخامت نخ کوک است؛ استفاده می شود.

و) سریشم

در خاتم به جهت چسبانیدن خاتم به روی ظروف و اشیاء از چسب سریشم استفاده می شود. سریشم از پیه پشت پای گاو یا گوسفند تهیه می شود که دارای خاصیت چسبندگی زیادی است و استحکام و دوام آن بیش از چسب صنعتی است.

ز) لاک

پس از تکمیل خاتم و چسباندن آن روی اشیاء سطح خاتم را پرداخت می کنند و سیقل می دهند و سپس در سه نوبت سطح خاتم را با لاک مخصوص می پوشانند. پوشش لاک به یک دست شدن سطح کار کمک می کند تا برجستگی و فرورفتگی نداشته باشد تا زیبا و مستحکم شود.

ابزار وسایل کار

الف) انواع اره ها:  مانند اره استخوان برای چارچول دار ، خاتم بری ، مثلث بر ، اره مویی و ...

ب) انواع رنده ها: رنده آهن، دودستی، دوراه کنی، رنده قاچی ، گرد، گیلویی زنی و ...

ج) انواع سوهان: آج کنی، تخته ساب، دودم ، دوقلم ، دم موشی، دم کاردی و ...

د)پرس:  پرس یا فشار وسیله ای است که برای چسباندن تخته و خاتم به یکدیگر مورد استفاده قرار میگیرد. بدین صورت که میان دو لایه خاتم و تخته را چسب می زنند و آن را میان پرس قرار می دهند تا دو لایه در یکدیگر فشرده و محکم شوند و پرس معمولاً بر دو نوع است : یکی فشار خاتم و دیگری مخصوص آستر کردن خاتم. در حال حاضر از پرسهایی که از قطعه آهن و در پیچ ساخته شده است استفاده می شود و یکباره بیست تا سی خاتم دو میلی متری را پرس و آستر می کند که در اصطلاح خاتم سازان به این مرحله از کار «توره» می گویند.

علاوه بر وسایل و ابزار فوق وسایل دیگری از قبیل: تخت رند، گاز انبر، مقار، کنده، ظرف سریش، خط کش، قفل، تیشه، گونیای آهنی، پرگار، قیچی، آهن ربا و ... را می توان نام برد.

شیوه ساخت خاتم

مرحله اول: در این مرحله ابتدا چوبها و استخوان را به قطعاتی به طول 30 سانتیمتر و عرض 2 سانتیمتر و قطر 1 تا 2/5 میلیمتر، می برند.

مرحله دوم: در این مرحله این قطعات را به صورت نوارهای باریک به قطعات مثلثی شکل در می آورند و بر روی تخت رند که شیاری شکل است قرار داده، می سایند و صیقل می دهند. مفتول های فلزی را نیز به همین ترتیب به وسیله اره و سوهان به شکل مفتولهایی به صورت مثلث در می آورند.

مرحله سوم: در این مرحله طرح مورد نظر توسط طراح کشیده شده و رنگ آمیزی می شود تا بر اساس آن خاتم پیچیده شود.

مرحله چهارم: در این مرحله خاتم ساز، مفتول های فلزی مثلث شکل را سریشم می زند و مطابق طرح مورد نظر، سه مثلث از چوب یا استخوان را در کنار اضلاع آن قرار می دهد و سپس اطراف آنرا با نخ پرک می پیچد. پس از خشک شدن سریشم، نخ را از دور مثلثها باز می کنند.

مرحله پنجم: این مرحله از کار را پره می گویند. در واقع می توان گفت چیدن مثلثها به شکلی است که از سطح آنها یک نقش گره ای درست می شود.( نقش گره هندسی)

مرحله ششم: در این مرحله چهار «پره» را در کنار هم قرار می دهند و سریشم می زنند و با نخ اطراف آنرا می پیچند.

مرحله هفتم: گل پیچی مرحله دیگر از کار است، که در آن سیم بزرگ گرد را به شکل شش گوشه در می آورند که در اصطلاح خاتم سازی به آن شمسه می گویند. در اطراف هر شمسه شش سیم به وسیله سریشم چسبانده می شود و اطراف آن را با نخ می پیچند.

در هر مرحله پس از خشک شدن نخ را باز می کنند. هنگامی که مثلث ها کنار یکدیگر قرار می گیرند به سبب شش گوشه بودن میان گلهای مثلثی شکل کمی فاصله می افتد که آنرا با چسباندن دو مثلث پر می کنند.

مرحله هشتم: در این حالت خاتم ها به صورت یک لوزی در می آید. در این حالت آنرا درون وسیله ای به نام تنگ یا پرس قرار می دهند تا مثلث ها کاملاً به هم بچسبند.

مرحله نهم: در این مرحله لوزیهای آماره را در کنار هم می گذارند و به شکل مستطیل در می آورند که طولی در حدود 30 سانتی متر و عرض در حدود 110 سانتی متر دارد. خاتم آماده شده را با سریشم به آستری که از چوب درخت تبریزی است می چسبانند.

مرحله دهم: در این مرحله پس دو طرف مستطیل را چوبی می گذارند که در اصطلاح خاتم سازی به آن «اووه» می گویند و آنرا با سریشم به مستطیل متصل می کنند و نخ پرک به اطراف آن می پیچند. اووه را در تنگ قرار می دهند تا چوب و خاتم در یکدیگر فشرده و محکم گردد.

مرحله یازدهم: در این مرحله هنگامی که قطعات خوب به یکدیگر چسبیده، آن را به ضخامت 1 تا 5/1 میلیمتر برش می دهند. این مرحله از کار را «قامه کردن» می گویند. بعا از قامه کردن آستر چوبی خاتم به وسیله تخته رند، صاف و صیقلی می شود. قامه ها مرتب روی آستر چسبانده می شوند تا به نوارهای خاتم تبدیل شوند و بر روی انواع اشیاء نشانده شوند.

خاتم کاری

نقش و طرح و رنگ در خاتم

در نقوش خاتم بیشتر از اشکال هندسی چوب مثلث، لوزی و نیم دایره استفاده می شود. خاتم سازان اشکال را به صورت نقشهای زیبایی در می آورند و با بکاربردن انواع چوبها به رنگهای طبیعی سبز، قرمز، سیاه، قهوه ای و همین طوری با استفاده از رنگ صدف، استخوان و برنج، جلوه زیبایی به این اشکال هندسی می دهند . مرغوبیت و کیفیت خاتم به نقشهای ریز آن وابسته است. هرچه نقشها ریزتر باشند خاتم مرغوبتر است. همچنین مواد اولیه مصرفی و مهارت استاد در پیچیدن خاتم نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است.

خاتم پره وار، خاتم پره ای، نه گلی لایه دار، شش لوز، ابری ساده، ابری یک دور، ابری دو دور، خاتم دور رنگ متنی سبز، جوسیمی، بته جقه ای، خیابانی خاتم خطی، خاتم طاقی، عالم قمی، خاتم خیاقی، خاتم متن زنجیر سیمی.

 

 

 

روش نگهداری ظروف مینا کاری

روش نگهداری تولیدات مینا کاری
از آن جا نقوش مینا توسط لعاب شفاف پوشانده شده است ،و در کوره تا 800 درجه حرارت پخته شده است  شستن با آب گرم و اسفنج صدمه ای به ظروف نمی زند ولی از کشیدن اشیاء نوک تیز و برنده و ضربه زدن به آن باید جلوگیری کرد ( ضربه زدن ایجاد پریدگی می نماید )
بدیهی است حرارت زیاد و نا متناسب نیز بعضی از رنگ های مینا رامی سوزاند.

محصولات سایت

  • ظروف میناکاری

بشقاب میناکاری

گلدان میناکاری

خاتم کاری

تخته نرد خاتم کاری

قلمزنی